Radiator wordt niet warm: koud van boven, koud van onderen of tikkend

Het eerste stookmoment van het jaar is een keuring die je huis zelf afneemt. Je draait de thermostaat een graad omhoog, je hoort de ketel aanslaan, en dan blijkt dat de radiator in de woonkamer half warm wordt, dat die op de slaapkamer nergens op reageert en dat er ergens boven iets tikt. Bijna niemand doet daar in september iets mee, want het is nog geen echte kou. Precies daarom is dit het beste moment: in november zit je met een monteur die drie weken vol zit, nu heb je alle tijd om het rustig zelf na te lopen.

Het loont om niet te beginnen bij de vraag wat je moet doen, maar bij de vraag wat je precies waarneemt. Een radiator die van boven koud blijft heeft een ander probleem dan een radiator die van onderen koud blijft, en die twee vragen om tegengestelde oplossingen. Loop daarom eerst dit rijtje langs met je hand op het metaal, van links naar rechts en van onder naar boven.

Wat je bij de hand wilt hebben

• Een ontluchtingssleutel, het vierkante sleuteltje dat op het ventiel aan de bovenhoek past
• Een bakje of een oude beker, plus een theedoek
• Een vulslang met twee koppelingen als je waterdruk moet bijvullen
• Een platte schroevendraaier voor ventielen met een gleuf in plaats van een vierkant
• Eventueel een radiatorborstel: een lange smalle borstel voor het stof tussen de lamellen
• Een infraroodthermometer is niet nodig, maar wel prettig als je meerdere kamers vergelijkt

Ontluchtingssleutels en vulslangen liggen bij Gamma, Praxis, Karwei en Hornbach in het schap bij de verwarmingsonderdelen, meestal voor een paar euro. Een radiatorborstel vind je bij de HEMA, Blokker of Action. Voor een nieuwe thermostaatknop of een radiatorafsluiter ga je beter naar een installatiegroothandel of een ijzerwarenzaak, want daar weten ze welk merk op jouw radiator past en heb je keuze in de aansluitmaat. Bewaar het sleuteltje aan de meterkastsleutelbos, want dat ding raak je gegarandeerd kwijt tussen twee winters in.

Van boven koud, van onderen warm

Dit is de klassieker, en gelukkig ook de makkelijkste. Er zit lucht in de radiator. Lucht is lichter dan water en verzamelt zich bovenin, waardoor het warme water er niet meer bij kan. Zet de thermostaat laag of de pomp uit, wacht een half uur zodat het water tot rust komt, houd je bakje onder het ventiel en draai het langzaam een kwartslag open. Je hoort sissen. Zodra er water komt in plaats van lucht, draai je hem dicht. Begin beneden in het huis en werk naar boven, want anders trek je de lucht die je net verjaagd hebt weer een verdieping omhoog.

Controleer daarna de waterdruk op de ketel. Ontluchten haalt niet alleen lucht maar ook een beetje water weg, en zakt de druk onder ongeveer 1 bar, dan gaat je installatie klagen of slaat hij af. Bijvullen doe je met de vulslang op de koudwaterkraan, langzaam, tot de wijzer rond de 1,5 bar staat bij een koude installatie. Sta erbij, want dit is de plek waar mensen even weglopen en terugkomen bij 3 bar.

Van onderen koud, van boven warm

Hier is lucht niet de dader. Een radiator die bovenin warm wordt maar onderin koud blijft, heeft meestal slib in de onderkant: een laag van roestdeeltjes en vuil dat zich in de onderste kanalen heeft verzameld en de doorstroming afknijpt. Ontluchten helpt daar niets tegen, en ik zie mensen soms drie keer op rij dat ventiel opendraaien in de hoop dat het alsnog werkt.

Slib haal je eruit door de radiator af te sluiten, los te koppelen en boven een gootsteen of in de tuin door te spoelen. Dat is een halve middag werk met kans op vlekken op je vloer, dus leg oude handdoeken neer en werk met twee mensen. Zit het probleem in meerdere radiatoren tegelijk, dan is de installatie zelf aan een chemische reiniging toe en is bellen verstandiger dan zelf gaan sleutelen. Bij een cv die ouder is dan vijftien jaar en die je nooit hebt laten spoelen, is dit vrijwel altijd de verklaring.

Helemaal koud terwijl de rest warm is

Als één radiator in het hele huis niets doet, begin dan bij de knop en niet bij de radiator. Thermostaatknoppen bevatten een pen die na een zomer stilstand vastgekoekt kan zitten. Draai de knop eraf en druk de pen met je vingers of met een tang een paar keer in. Zit hij muurvast, dan tik je er zachtjes op met de steel van een schroevendraaier. Veert hij daarna weer terug, dan is de radiator gered voor de prijs van nul euro. Veert hij niet terug, dan vervang je het binnenwerk, en dat is een klus van tien minuten als je het water eerst afsluit.

De andere mogelijkheid is dat de afsluiter aan de retourzijde ooit is dichtgedraaid, bijvoorbeeld tijdens een schilderklus. Die zit aan de andere onderhoek en heeft vaak een kapje in plaats van een knop.

Tikken, klotsen of ruisen

Tikken in de leidingen is bijna altijd uitzetting: metaal dat opwarmt, uitzet en langs een beugel of door een vloerdoorvoer schuurt. Vervelend, maar niet gevaarlijk. Het is wel een reden om te kijken of de leiding ergens strak tegen hout aanligt, want een stukje vilt of een rubber ring lost het meestal op. Klotsen wijst op lucht in combinatie met een te lage druk. Ruisen dat opkomt zodra de thermostaatknop bijna dicht is, komt van een te hoge pompdruk: je pomp perst water door een opening die bijna gesloten is. Zet de pomp een stand lager als dat kan.

Overal lauw, nergens echt warm

Als alle radiatoren wel warm worden maar geen enkele echt heet, kijk dan naar de aanvoertemperatuur van de ketel voordat je aan de radiatoren begint. Bij veel huizen is die de afgelopen jaren verlaagd om zuiniger te stoken, en dat is prima, maar het vraagt wel dat de warmte in huis blijft. Een lagere aanvoertemperatuur werkt uitstekend in een goed geïsoleerd huis en heel matig in een huis met een tochtende gang. Milieu Centraal legt uit welke temperaturen bij welke situatie horen.

In datzelfde licht is het slim om te kijken naar wat er vóór en boven je radiator hangt. Een bank die er strak tegenaan staat en gordijnen die er overheen vallen, houden warmte tegen die anders de kamer in was gekomen. Bij het ophangen van een rail is dat een van de dingen waar ik altijd op let: als de gordijnrail zo hangt dat de stof tot op de vloer valt en de radiator eronder verdwijnt, verwarm je vooral het raam. Een vensterbank die net iets uitsteekt boven de radiator is juist gunstig, want die stuurt de warme lucht de kamer in.

Wat ik zelf zou doen en in welke volgorde

Mijn volgorde is elk jaar dezelfde: eerst alle radiatoren voelen en noteren wat er mis is, dan het hele huis in één ronde ontluchten van beneden naar boven, dan de druk bijvullen, en pas daarna oordelen. Vaak zijn na die ronde twee van de drie klachten weg en houd je één radiator over die echt aandacht nodig heeft. Dat is een aangenamere uitgangspositie dan meteen met een sleutel aan het slechtste geval gaan hangen.

Wat ik niet zou doen, is dit uitstellen tot de eerste vorstnacht. Niet omdat het dan technisch moeilijker is, maar omdat je dan haastig bent, en haast in een cv-installatie eindigt met een te hoge druk of een aansluiting die net niet dicht zit. En als je toch bezig bent met de warmte in en om je huis: een tuinhuis dat je het hele jaar wilt gebruiken vraagt om precies dezelfde afweging tussen stoken en isoleren, alleen dan op kleinere schaal en met minder gevolgen als je het fout doet.