Beslagen ramen in het najaar en wat er werkelijk tegen helpt

Ergens half september staat er op een ochtend een streep water op de vensterbank. Niet veel, net genoeg om te zien dat het glas beslagen is geweest en dat het vocht naar beneden is gelopen. De meeste mensen vegen dat weg en denken er niet over na tot het in oktober elke dag gebeurt en de verf onderaan het kozijn begint te bladderen. Dan is het geen ongemak meer maar schade, en dan gaat het gesprek ineens over schimmel en over kierdichting en over of het misschien aan de nieuwe ramen ligt.

Het is geen ingewikkeld verschijnsel, maar het wordt wel bijna altijd verkeerd verklaard. Lucht kan een bepaalde hoeveelheid waterdamp vasthouden en hoe warmer die lucht is, hoe meer dat is. Koelt lucht af, dan houdt hij op een gegeven moment minder vocht vast dan hij bij zich draagt, en dat overschot slaat neer op het koudste oppervlak in de buurt. In een woning is dat koudste oppervlak vrijwel altijd het glas. Condens op je raam is dus geen mankement van dat raam, het is de plek waar je ziet wat er in de rest van de kamer aan de hand is.

Dat verklaart meteen waarom het uitgerekend in september begint. In augustus is het glas ’s nachts nog achttien graden, in september zakt het naar tien, en de hoeveelheid vocht die je huis produceert is niet veranderd. Douchen, koken, wassen, planten water geven en gewoon ademen leveren samen al snel tien liter water per dag op in een huishouden van vier personen. Dat moet ergens heen. Zolang het buiten warm was, ging het ongemerkt naar buiten met de lucht die je huis in- en uitwisselde. Nu zet je de ramen dicht, en blijft het binnen.

Bij nieuwe beglazing zie je hetzelfde effect ineens veel scherper. Mensen krijgen HR++ glas en denken dat ze een probleem hebben gekocht, terwijl ze het probleem juist zichtbaar hebben gemaakt. Het oude enkelglas was zo koud dat er permanent vocht op condenseerde en langs de sponning naar buiten kroop, samen met de tocht die er langs de kozijnen liep. Dat was een afvoer, alleen een dure en een ongezonde. Vervang je die door goed glas en strak sluitende kozijnen, dan is het lek gedicht en zoekt het vocht een andere uitweg. Meestal een koude hoek achter een kast, en daar ligt het echte risico, want daar zie je het pas als er zwarte stippen staan.

De reflex is dan om de verwarming hoger te zetten. Dat werkt op korte termijn, omdat warmere lucht meer vocht kan dragen en het glas iets minder koud wordt, maar je stookt daarmee de damp niet weg. Zodra de thermostaat ’s nachts terugvalt, koelt diezelfde lucht af en staat het water er weer. Wat wel werkt is de lucht verversen, en dat hoeft niet met wijd openstaande ramen. Een kier van een paar centimeter, aan twee kanten van het huis zodat er dwarsstroom ontstaat, gedurende een kwartier, verplaatst meer vocht dan een raam dat de hele dag op een kiepstand staat. Bij dat kiepstandraam koel je vooral het kozijn en de muur eromheen af, en dat kost stookkosten zonder dat er veel lucht wordt vervangen. Milieu Centraal beschrijft per woningtype wat er nodig is om het binnenklimaat op orde te houden.

Wat ik in de praktijk het meest zie misgaan, is dat mensen wel ventileren op de plek waar ze het vocht zien en niet op de plek waar het ontstaat. Het glas in de woonkamer beslaat, dus het raam in de woonkamer gaat open, terwijl de badkamerdeur na het douchen wagenwijd openstond en de wasmachine in de bijkeuken zonder afvoer draait. Vocht verplaatst zich moeiteloos door een huis. Als je de deur van de badkamer een half uur dicht houdt met het raam open of de mechanische afvoer aan, houd je een flinke lading damp weg uit de rest van het huis. Datzelfde geldt voor wasgoed: een was die binnen hangt te drogen laat een paar liter water los in de kamer waar hij hangt. In een bijkeuken die goed is ingericht is dat geen probleem omdat je die ruimte kunt afsluiten en apart kunt luchten, maar hangt het rek in de woonkamer, dan lever je je eigen condens aan.

De slaapkamer is een verhaal apart, en wel het meest hardnekkige. Twee volwassenen geven in een nacht samen ongeveer een halve liter vocht af, in een kamer die vaak het koelst van het huis is en waarvan de deur dicht zit. Dat is de reden dat juist daar het raam ’s ochtends nat is en dat matrassen aan de onderkant vochtplekken kunnen krijgen. Een rooster open laten staan of het raam op een kier zetten scheelt onmiddellijk, en het slaat ook nergens op om het bed direct na het opstaan strak op te maken: laat het dekbed een half uur openliggen zodat het vocht eruit kan. Dat het bovendien verstandig is om je matras regelmatig te draaien en te keren heeft met precies hetzelfde te maken, want een matras die altijd op dezelfde kant ligt, droogt aan de onderzijde nooit goed uit.

Er zijn twee situaties waarin condens iets anders betekent dan een vochtoverschot in de kamer. De eerste is condens tussen de glasplaten in plaats van erop. Kun je het niet wegvegen omdat het aan de binnenkant van het dubbelglas zit, dan is de afdichting van die ruit kapot en helpt ventileren niets: dan is het glas aan vervanging toe. De tweede is condens aan de buitenkant van het raam, op een heldere herfstochtend. Dat ziet er alarmerend uit en is juist goed nieuws, want het betekent dat er zo weinig warmte door je ruit naar buiten lekt dat het buitenglas kouder wordt dan de buitenlucht. Dat is precies waar isolerend glas voor gemaakt is.

Blijft het ondanks alles nat, dan zou ik eerder naar de indeling van de kamer kijken dan naar een ontvochtiger. Kasten die strak tegen een buitenmuur staan, gordijnen die tot op de vensterbank vallen en meubels die de luchtstroom langs het glas blokkeren, maken van een koude plek een nog koudere plek. Een paar centimeter ruimte achter een kast tegen een buitenmuur is een van de goedkoopste maatregelen die er bestaan tegen schimmel in de hoek. Een ontvochtiger heeft zijn nut in een kelder of een garage, maar in een woonkamer bestrijdt hij het symptoom en laat hij de oorzaak precies waar die zat.

Mijn eigen vuistregel is simpel: als het glas ’s ochtends nat is, is er de vorige avond te weinig lucht ververst, niet te weinig gestookt. Twee keer per dag een kwartier goed doorluchten, de deur dicht van de ruimte waar veel damp ontstaat en niets voor de roosters hangen. Dat kost bijna geen energie, want de muren en de meubels houden hun warmte vast terwijl de lucht wordt vervangen. Wie in september dat ritme te pakken krijgt, hoeft in januari geen vensterbanken meer droog te leggen.