Lumen, kelvin en straalhoek: welke ledlamp in welke kamer hoort

Vroeger kocht je een peertje van veertig of van zestig watt en wist je wat je kreeg. Sinds led dat heeft overgenomen staat er op de verpakking een rijtje getallen waar niemand om heeft gevraagd: lumen, kelvin, kleurweergave, straalhoek, en soms nog een watt erbij die nergens meer op slaat. Het gevolg is dat mensen op de gok kopen, thuiskomen met een lamp die de slaapkamer op een operatiekamer laat lijken, en concluderen dat led kil licht geeft. Led geeft geen kil licht. Er zijn alleen honderd varianten en de meeste winkels leggen de verkeerde op ooghoogte.

Drie getallen doen ertoe, en als je die eenmaal per kamer weet, koop je nooit meer verkeerd.

De drie getallen

Lumen is hoeveel licht er uit de lamp komt. Dit vervangt de watt van vroeger. Een oude gloeilamp van 40 watt gaf ongeveer 470 lumen, eentje van 60 watt ongeveer 800 lumen en eentje van 100 watt ongeveer 1500 lumen. De watt op een ledlamp zegt alleen nog iets over het verbruik, niet over de helderheid, en die verhouding verschuift bovendien elk jaar doordat lampen zuiniger worden.

Kelvin is de kleur van het licht. Lager is warmer en geler, hoger is koeler en blauwer. Rond 2200 kelvin zit je op kaarslicht, 2700 is het klassieke huiskamerlicht, 3000 is nog warm maar helderder, 4000 is neutraal wit en alles boven de 5000 gaat naar daglicht. Dat laatste hoort in een werkplaats of in een garage en niet in een woonkamer, hoe modern de verpakking er ook uitziet.

Straalhoek is hoe breed de bundel zich verspreidt. Een gewone peer geeft licht in alle richtingen, een spot doet vaak 36 graden en een leeslamp is prettig rond de 25 graden. Dit getal staat alleen op spots en op reflectorlampen vermeld en het bepaalt of je een lichtplek op de vloer krijgt of een gelijkmatig verlichte hoek.

Daarnaast staat er soms een CRI of Ra op de doos, de kleurweergave-index. Onder de 80 zien kleuren er dof uit, boven de 90 klopt het weer. Voor een gang maakt dat weinig uit, boven een eettafel of in een kledingkast des te meer, want daar wil je zien of iets blauw of zwart is.

Per ruimte

De getallen in die tabel gelden per lamp, niet per kamer. Een woonkamer van dertig vierkante meter met één plafondlamp van 1500 lumen is helderder verlicht dan dezelfde kamer met vier lampen van 400 lumen, en toch is die tweede versie prettiger om in te zitten. Licht uit één punt maakt harde schaduwen en drukt het plafond naar beneden. Vier kleinere lichtbronnen op verschillende hoogtes, waarvan er twee dimbaar zijn, geven een kamer diepte. Dat is de belangrijkste keuze in dit hele verhaal en hij gaat niet over lampen maar over hoeveel stopcontacten en schakelaars je bereid bent te gebruiken.

Waar de aankoop meestal misgaat

Op drie punten. Het eerste is dat mensen in de winkel een lamp beoordelen op een schap met tl-verlichting erboven, waar alles er koel uitziet. Neem de doos mee naar de kassa en beoordeel hem thuis, in het donker, op de plek waar hij komt te hangen.

Het tweede is de dimmer. Een ledlamp die niet als dimbaar te boek staat, gaat op een dimmer knipperen, zoemen of hij weigert helemaal onder de dertig procent te branden. Andersom werkt een dimbare led vaak slecht op een oude fasedimmer die voor gloeilampen is gemaakt. Wil je echt kunnen dimmen, koop dan de lampen en de dimmer in één keer en let erop dat de dimmer een minimale belasting heeft die onder het vermogen van jouw lampen ligt. Een dimmer die pas vanaf 20 watt werkt, doet niets met drie ledlampjes van 5 watt.

Het derde is dat lampen uit verschillende dozen naast elkaar hangen. Twee lampen van 2700 kelvin van verschillende merken kunnen zichtbaar van elkaar verschillen, en in een rij boven een eettafel valt dat meteen op. Koop bij elkaar horende lampen altijd tegelijk en uit dezelfde serie.

Waar je ze koopt

Voor gewone peren en spots zijn Gamma, Praxis, Karwei en Hornbach prima, en die hebben tegenwoordig ook een uitleeskastje waarin je het licht kunt zien branden. IKEA heeft een beperkt maar consequent assortiment waarin de kleurtemperatuur over de hele lijn gelijk is, wat handig is als je een heel huis in één keer omzet. De Action en de Kruidvat verkopen lampen die het prima doen in een berging of een schuur, en waarvan ik de kleurweergave in een woonkamer aan de matige kant vind. Voor bijzondere fittingen, filamentlampen met een mooie draad of dimbare exemplaren die echt tot nul teruggaan, ga je naar een lichtspeciaalzaak of naar een elektrotechnische groothandel: daar staat op de verpakking wat je nodig hebt en kunnen ze je vertellen welke dimmer erbij hoort.

Wat ik zelf aanhoud

Alles in huis op 2700 kelvin, behalve de keuken boven het werkblad en het bureau in de werkkamer. Die twee plekken op 4000, omdat je daar moet zien wat je doet en niet moet ontspannen. Zodra je die scheiding maakt, valt de rest op zijn plek: een werkplek die je goed hebt ingericht heeft koeler en gerichter licht nodig dan de kamer eromheen, en dat is geen kwestie van smaak maar van hoe lang je scherp blijft.

In de keuken loopt de discussie meestal andersom, want daar wil de een een warme sfeer en de ander kunnen snijden zonder in zijn eigen schaduw te staan. Beide kan, zolang je het werkblad en de rest van de ruimte apart schakelt. Bij het aanpakken van keukenverlichting is dat de eerste vraag die ik zou stellen, nog voor de vraag welke lamp mooi is. En wie de lamp zelf in de hand neemt, bijvoorbeeld door een industriële lamp van buizen te maken, kan het lichtbeeld helemaal naar zijn hand zetten: de fitting bepaalt dan wat er in kan, en met een filamentlamp van 400 lumen op 2200 kelvin krijgt zo’n lamp precies het licht waar hij voor gemaakt is.