Bijen en hommels helpen in september: zeven dingen die werken

Het wordt stiller in de tuin, en dat is precies het misverstand. Voor wilde bijen en hommels zijn dit geen afsluitende weken maar beslissende weken: de laatste soorten vliegen nog, de jonge hommelkoninginnen moeten een plek vinden om te overwinteren, en wat er nu in de grond zit bepaalt of er volgend voorjaar iets uitkomt. Gardeners’ World zette zeven dingen op een rij die je nu kunt doen. Zes ervan kosten niets en drie ervan bestaan uit niets doen.

De vier die bestaan uit afblijven

Spit en schoffel zo min mogelijk. Ongeveer tachtig procent van alle bijensoorten nestelt ondergronds, waar de poppen tot het voorjaar wachten. Die nestgangen zijn afgesloten en vrijwel onzichtbaar, al zie je soms kleine gaatjes in een border of tussen de bestrating. Wie daar met een schoffel doorheen gaat, ruimt een heel nest op zonder het te merken. Zie je zulke gaatjes, markeer ze dan voor jezelf en werk eromheen.

Laat afgestorven plantendelen staan tot de lente. In holle stengels schuilen bijen en sommige soorten gebruiken ze als nestkamer. Bijkomend voordeel: de zaadhoofden zijn in de winter vaak het mooiste wat er in je border staat, zeker met rijp erop. Moet je toch iets snoeien, stop de holle stengels dan rechtop in een lege pot en zet die beschut weg, dan blijft de schuilplaats behouden.

Maak een rommelhoekje en laat daar onkruid staan. Wat wij onkruid noemen is voor insecten nu en in het voorjaar voedsel. Eén hoek die je niet aanharkt doet meer dan een hele border vol gekweekte bloemen.

Snoei de klimop nog niet. Klimop bloeit laat, en die bloei is tot in oktober voedsel voor de klimopbij, hommels, zweefvliegen en honingbijen die dan nog vliegen. De bessen die erop volgen zijn winterkost voor vogels. Snoei je nu, dan haal je in één middag beide weg. Deze staat niet voor niets ook in onze lijst met tuinklussen voor half september, als de klus die je juist moet laten liggen.

De drie die je wel aanlegt

Zet een drinkbak neer met steentjes erin. Insecten hebben dorst en verdrinken makkelijk. De steentjes zorgen dat het water bereikbaar is en dat een beestje dat te water raakt er weer uit kan kruipen. Een ondiepe schaal op een beschutte plek volstaat, mits je hem bijvult.

Leg een bijenheuvel aan. Heb je een zonnig hoekje over, dan is dit de klus met het meeste effect. Meng tuingrond met zand, of gebruik leemhoudend zand omdat dat steviger blijft staan, en breng het als een heuveltje aan. Omdat de meeste bijen ondergronds nestelen en dat het liefst doen in een kale, zonnige bodem, is dit precies wat ze zoeken. Er mogen plantjes op groeien, die houden het zand vast, maar houd hoog opgaande begroeiing weg: de zon moet het zand kunnen opwarmen.

Hang een insecten- en bijenhotel op. De bekendste maatregel en tegelijk de minst noodzakelijke, want hij bedient vooral de soorten die het toch al redden. Doe het vooral wel, maar doe het goed: gladde boorgangen, droog, op het zuiden, en niet dat gekleurde ding van de tuincentrumkassa met dennenappels erin. Hoe je er zelf een maakt die deugt, hebben we stap voor stap beschreven.

En de belangrijkste: eten voor februari

De zevende tip is de enige die vooruitkijkt, en wat mij betreft de waardevolste. Zorg voor laatbloeiers die tot in oktober nectar en stuifmeel geven, maar plant daarnaast nu al voorjaarsbloeiende bollen. In februari komen de eerste hommelkoninginnen uit hun winterslaap, en op dat moment is er in de gemiddelde Nederlandse tuin niets te halen. Een plek met vroege bollen is dan het verschil tussen een koningin die een nest sticht en een koningin die het niet haalt.

Dat is ook meteen de reden dat ik de bollen dit jaar anders plant dan vroeger: niet meer keurig verspreid over de border, maar in een paar dichte groepen op de zonnigste plekken. Een groep van dertig is voor een hommel vindbaar, drie losse bolletjes in een hoek niet. Hoe diep en hoe ver uit elkaar dat per soort moet, staat in ons overzicht per bol.

Wat deze zeven punten samen laten zien, is dat een bijvriendelijke tuin vooral een tuin is die in het najaar met rust wordt gelaten. Dat botst met het gevoel dat een tuin voor de winter opgeruimd moet zijn. Dat gevoel mag je loslaten, en het scheelt bovendien een zaterdag.